บัญชีรายชื่อ 100 คน: ภาพสะท้อนโครงสร้างอำนาจและบทบาทผู้หญิงในพรรคการเมืองไทย

Last updated: 3 เม.ย 2569 | 14 จำนวนผู้เข้าชม |

บทนำ: เมื่อ “ตัวเลข” สะท้อน “การตัดสินใจทางการเมือง”

ภายใต้ระบบเลือกตั้งแบบผสมของประเทศไทย สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรประกอบด้วย สส. แบบแบ่งเขตเลือกตั้ง จำนวน 400 คน และ สส.แบบบัญชีรายชื่อ จำนวน 100 คน ตามที่รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 มาตรา 83 ทั้งนี้ ในส่วนของ สส.แบบบัญชีรายชื่อ แม้จะกำหนดจำนวนไว้ 100 คน อันเป็นเพียงหนึ่งในห้าขององค์ประกอบทั้งหมดของสภาผู้แทนราษฎร แต่ในเชิงรัฐศาสตร์ สส. บัญชีรายชื่อกลับมีความสำคัญในฐานะ “พื้นที่ที่พรรคการเมืองสามารถกำหนดได้โดยตรง” ทั้งในแง่ของรายชื่อและลำดับผู้สมัคร ซึ่งแตกต่างจากการเลือกตั้งแบบแบ่งเขตที่ขึ้นอยู่กับการแข่งขัน พลวัต และการตัดสินใจของประชาชนในพื้นที่

ด้วยเหตุนี้ การวิเคราะห์โครงสร้างของ สส. บัญชีรายชื่อ โดยเฉพาะเมื่อจำแนกตามเพศ จึงไม่ใช่เพียงการอ่านข้อมูลเชิงสถิติ แต่เป็นการทำความเข้าใจว่า พรรคการเมืองไทย “เลือก” ให้ใครเป็นตัวแทน และให้คุณค่ากับความหลากหลายทางเพศมากน้อยเพียงใด

กรอบแนวคิด: Representation, Party Control และ Gender Politics

การมีผู้แทนเข้าไปนั่งในสภาผู้แทนราษฎร ไม่ได้หมายถึงเพียงจำนวนของบุคคลที่เข้าสู่สภาเท่านั้น แต่รวมถึง “ลักษณะของตัวแทน” และ “กระบวนการที่นำไปสู่การเป็นตัวแทน” ระบบการเลือกตั้ง สส.แบบบัญชีรายชื่อจึงเป็นกลไกที่สะท้อนการเมืองที่พรรคเป็นผู้กำหนดเกม (party-centered politics) อย่างชัดเจน กล่าวคือ พรรคการเมืองมีบทบาทสูงในการคัดเลือกและจัดลำดับผู้สมัคร ซึ่งเท่ากับเป็นการกำหนดโอกาสในการเข้าสู่อำนาจทางการเมืองนั่นเอง

ในบริบทของเพศสภาพ (gender politics) งานศึกษาจำนวนมากชี้ว่า ระบบบัญชีรายชื่อเป็นเครื่องมือสำคัญในการเพิ่มสัดส่วนผู้หญิงในสภา โดยเฉพาะเมื่อมีมาตรการเสริม เช่น ระบบโควต้า (gender quota) เป็นต้น รวมทั้ง การกำหนดไว้ในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 มาตรา 90 ว่าเงื่อนไขหนึ่งในการจัดทำบัญชีรายชื่อ คือ การพิจารณาเรื่องความเท่าเทียมกันระหว่างชายและหญิง อย่างไรก็ตาม หากปราศจากเจตจำนงทางการเมืองของพรรค ระบบดังกล่าวก็อาจไม่สามารถลดความเหลื่อมล้ำได้อย่างแท้จริง

ที่นั่งสำหรับ “100 คน” บอกอะไร

**พรรคไทยทวีทรัพย์ , พรรคประชาธิปไตยใหม่ , พรรคมิติใหม่ , พรรคไทยภักดี , พรรคไทยสร้างไทย , พรรครวมพลังประชาชน , พรรคเสรีรวมไทย , พรรคทางเลือกใหม่ , พรรคไทรวมพลัง , พรรคพลังประชาชน , พรรครวมใจไทย และพรรคประชาชาติ มีจำนวน สส.แบบบัญชีรายชื่อพรรคละ 1 คน ซึ่งทั้งหมดเป็นเพศชาย

ทั้งนี้ จากข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับ สส.แบบบัญชีรายชื่อจำนวน 100 คน ที่จำแนกตามพรรคการเมืองและเพศ พบข้อสังเกตสำคัญใน 3 ประเด็นหลัก ดังนี้

ประการที่ 1 : ผู้หญิงยังคงเป็นส่วนน้อย แม้ในพื้นที่ที่พรรคการเมืองควบคุมได้ แม้ว่าระบบบัญชีรายชื่อจะเป็นพื้นที่ที่พรรคสามารถกำหนดรายชื่อได้โดยตรง แต่ข้อมูลกลับสะท้อนว่า ผู้หญิงยังมีสัดส่วนต่ำกว่าผู้ชายอย่างมีนัยสำคัญในหลายพรรคการเมือง ซึ่งประเด็นนี้มีนัยสำคัญที่ชี้ให้เห็นว่าอุปสรรคของผู้หญิงในทางการเมือง ไม่ได้เกิดจาก “ระบบเลือกตั้งแบบแข่งขัน” เพียงอย่างเดียว แต่เกิดจาก “กระบวนการคัดเลือกภายในพรรค” ซึ่งเป็นโครงสร้างอำนาจที่มักถูกมองข้าม

ประการที่ 2 : ความแตกต่างระหว่างพรรค คือ ความแตกต่างทางวัฒนธรรมการเมือง เพราะเมื่อเปรียบเทียบระหว่างพรรค จะพบความแตกต่างของสัดส่วนผู้หญิงอย่างชัดเจนบางพรรคมีการกระจายเพศที่ค่อนข้างสมดุล ในขณะที่บางพรรคมีผู้หญิงในสัดส่วนต่ำมาก หรือแทบไม่มีเลย ซึ่งความแตกต่างนี้สะท้อนถึงวัฒนธรรมของแต่ละพรรคการเมือง กล่าวคือ พรรคการเมืองไม่ได้เป็นเพียงองค์กรแข่งขันในการเลือกตั้งเท่านั้น แต่มีสถานะเป็นสถาบันทางสังคมที่มีค่านิยมและรูปแบบการตัดสินใจของตนเอง ดังนั้น สัดส่วนผู้หญิงในบัญชีรายชื่อจึงสามารถใช้เป็น “ตัวชี้วัดเชิงอ้อม” ของระดับความเปิดกว้างและความก้าวหน้าทางการเมืองของพรรคได้

ประการที่ 3 : จาก “จำนวน” สู่การต่อรองทางอำนาจที่แท้จริง เพราะแม้จะมีผู้หญิงเข้าสู่สภาผู้แทนราษฎรผ่านระบบบัญชีรายชื่อ แต่คำถามสำคัญ คือ ในทางการเมืองหรือ การต่อรองอำนาจผู้หญิงกลุ่มนี้มี “อำนาจต่อรอง” มากน้อยเพียงใด เนื่องจากระบบบัญชีรายชื่อขึ้นอยู่กับลำดับที่พรรคกำหนด และลำดับต้นมักสัมพันธ์กับความใกล้ชิดกับผู้นำพรรค บทบาทในโครงสร้างพรรค หรือความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์

ดังนั้น คำถามที่ชวนคิด คือ การมีผู้หญิงอยู่ในลำดับบัญชีรายชื่อเป็นเพียงสัญญะ “symbolic representation” มากกว่าการมีอำนาจเชิงนโยบายอย่างแท้จริงหรือไม่

บัญชีรายชื่อในฐานะกระจกสะท้อนพรรคการเมืองและข้อเสนอทางนโยบาย

แม้ข้อมูลชุดนี้จะครอบคลุมเพียง 100 คนจาก 500 คนของสภา แต่ในเชิงวิเคราะห์ สามารถกล่าวได้ว่าบัญชีรายชื่อคือ “พื้นที่ที่สะท้อนตัวตนของพรรคได้ชัดที่สุด” เพราะเป็นพื้นที่ที่ไม่มีข้อจำกัดจากการแข่งขันในพื้นที่ ไม่มีข้ออ้างเรื่อง “ผู้สมัครชนะเลือกตั้งไม่ได้” และเป็นการตัดสินใจโดยตรงของผู้นำพรรค ดังนั้น หากในพื้นที่นี้ยังคงมีความเหลื่อมล้ำทางเพศ ย่อมสะท้อนว่าปัญหาไม่ได้อยู่ที่ระบบ แต่อยู่ที่ “เจตจำนงทางการเมือง” (political will)

ข้อมูล สส.แบบบัญชีรายชื่อ 100 คน ชุดนี้ แสดงให้เห็นว่าแม้ประเทศไทยจะมีโครงสร้างที่เอื้อต่อการเพิ่มสัดส่วนผู้หญิงในทางทฤษฎีหรือหลักการ แต่ในทางปฏิบัติยังมีข้อจำกัดเชิงโครงสร้างภายในพรรคการเมืองอยู่ จึงมีข้อเสนอเชิงนโยบายที่ควรพิจารณา ได้แก่
1. การส่งเสริมมาตรการภายในพรรค เช่น gender quota
2. การกำหนดหลักเกณฑ์การจัดลำดับบัญชีที่คำนึงถึงความหลากหลาย
3. การสร้างแรงจูงใจเชิงสถาบันให้พรรคการเมืองส่งเสริมบทบาทผู้หญิงมากขึ้น