กระบวนการยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน

            การยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองและเจ้าหน้าที่ของรัฐเป็นกลไกสำคัญในระบบการป้องกันและปราบปรามการทุจริต เนื่องจากเป็นเครื่องมือที่ช่วยสร้างความโปร่งใส ตรวจสอบความสุจริต และเสริมสร้างความเชื่อมั่นของประชาชนต่อการใช้อำนาจรัฐ กลไกดังกล่าวนอกจากจะมีบทบาทการตรวจจับแล้ว ยังมีบทบาทเชิงป้องกัน โดยกำหนดให้ผู้ใช้อำนาจสาธารณะต้องแสดงความรับผิดชอบต่อทรัพย์สินและหนี้สินของตนอย่างเปิดเผย

            ทั้งนี้ ในส่วนของกระบวนการยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินได้รับการบัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญและกฎหมายว่าด้วยการป้องกันและปราบปรามการทุจริต โดยให้คณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) เป็นองค์กรอิสระที่มีอำนาจหน้าที่กำกับ ดูแล ตรวจสอบ และวินิจฉัยเกี่ยวกับความถูกต้องและครบถ้วนของการยื่นบัญชีดังกล่าว

1. ทำไม สส. จึงต้องยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน

          ป.ป.ช. กำหนดให้ สส. ยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินโดยมีเจตนารมณ์สำคัญเพื่อสร้างความโปร่งใสและความรับผิดชอบต่อสาธารณะ เนื่องจาก สส. เป็นผู้ใช้อำนาจรัฐในการออกกฎหมาย อนุมัติงบประมาณ และตรวจสอบฝ่ายบริหาร ดังนั้น การเปิดเผยฐานะทางการเงินจึงเป็นกลไกที่ทำให้ประชาชนสามารถตรวจสอบได้ว่าผู้ดำรงตำแหน่งมีความร่ำรวยเพิ่มขึ้นผิดปกติหรือไม่ อีกทั้งยังช่วยป้องกันปัญหาผลประโยชน์ทับซ้อน และไม่ให้เกิดการแสวงหาผลประโยชน์โดยมิชอบจากตำแหน่งหน้าที่ และทำให้การทุจริตมีต้นทุนสูงทั้งในทางกฎหมายและทางการเมือง กล่าวโดยสรุป บัญชีทรัพย์สินและหนี้สินจึงไม่ใช่เพียงเครื่องมือทางเอกสาร แต่เป็นกลไกเชิงโครงสร้างที่เชื่อมโยงอำนาจรัฐ กับการตรวจสอบโดยสาธารณะ เป็นการทำให้อำนาจทางการเมืองอยู่ภายใต้สายตาและการตรวจสอบของสังคมตลอดเวลา

         บัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน หมายถึง เอกสารแสดงรายการทรัพย์สินและภาระหนี้สินของผู้ที่กฎหมายกำหนด รวมถึงทรัพย์สินของคู่สมรสและบุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ

2. นอกจาก สส. แล้วมีใครอีกบ้างที่มีหน้าที่ยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน

          การกำหนดให้ยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินมิได้ใช้เฉพาะกับ สส. เท่านั้น หากแต่ครอบคลุมผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองและผู้ใช้อำนาจรัฐในระดับสูงเกือบทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง (อาทิ นายกรัฐมนตรี รัฐมนตรี สมาชิกวุฒิสภา สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร ข้าราชการการเมือง ข้าราชการรัฐสภาฝ่ายการเมือง) ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ ตุลาการศาลยุติธรรม อัยการ ผู้ดำรงตำแหน่งระดับสูง ผู้บริหารท้องถิ่น สมาชิกสภาองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (ตามที่ ป.ป.ช.กำหนด)  ทั้งนี้ การออกแบบเช่นนี้สะท้อนหลักการสำคัญว่า ทุกตำแหน่งที่มีอำนาจกำหนดนโยบายหรือเกี่ยวข้องกับการใช้งบประมาณสาธารณะ ต้องอยู่ภายใต้มาตรฐานการตรวจสอบเดียวกันทั้งระบบ ไม่ใช่เฉพาะฝ่ายนิติบัญญัติฝ่ายเดียว     

3. ทรัพย์สินและหนี้สินอะไรบ้างที่ต้องแสดง

            ผู้ยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน ต้องแสดงรายการทรัพย์สินและหนี้สินของตน คู่สมรส[1] และบุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ[2] ที่มีอยู่จริงทั้งในประเทศและต่างประเทศ รวมทั้งทรัพย์สินที่มอบหมายให้อยู่ความครอบครอง หรือดูแลของบุคคลอื่นไม่ว่าจะทางตรงหรือทางอ้อม

4. เข้าใจหลักเกณฑ์และวิธีการยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน

            กระบวนการยื่นบัญชีทรัพยสินและหนี้สิน สามารถสรุปเป็นขั้นตอนสำคัญ ดังต่อไปนี้

            (1) ช่วงเวลาการยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน ได้แก่ เมื่อเข้ารับตำแหน่ง เมื่อพ้นจากตำแหน่ง และกรณีครบกำหนดระยะเวลาตามที่กฎหมายบัญญัติ

            - กรณีเข้ารับตำแหน่ง : ภายใน 60 วัน นับจากวันดำรงตำแหน่ง (วันที่ สส. ได้ทำการปฏิญาณตนเพื่อรับตำแหน่งในรัฐสภา) โดยต้องยื่นต่อ ป.ป.ช. ผ่าน 2 ช่องทาง ได้แก่ ยื่นด้วยตนเอง (On-site) ที่ สำนักงาน ป.ป.ช. หรือ ยื่นผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์ (Online)

          ทั้งนี้ สามารถขยายเวลาได้อีก 30 วัน พร้อมระบุเหตุผลของการขยายเวลานั้น แล้วส่งไปที่สำนักงาน  ป.ป.ช. หรือ ส่งผ่านระบบอิเล็กทรอกนิกส์

           -  กรณีพ้นจากตำแหน่ง : ภายใน 60 วัน นับจากวันที่พ้นจาก

            (2) การจัดทำบัญชีทรัพย์สินและหนี้สิน

            บัญชีที่ต้องยื่นนั้นประกอบไปด้วย 2 ประเภทคือ ประเภทที่เป็นบัญชีทรัพย์สินและประเภทที่เป็นบัญชีหนี้สิน โดยประเภทที่เป็นบัญชีทรัพย์สินนั้นแบ่งเป็น 9 รายการ ได้แก่

               1. รายการเงินสด 

               2. รายการเงินฝาก

               3. รายการเงินลงทุน

               4. รายการเงินให้กู้ยืม

               5. รายการที่ดิน

              6. รายการโรงเรือนและสิ่งปลูกสร้าง

              7. ยานพาหนะ

              8. รายการสิทธิและสัมปทาน

              9. รายการทรัพย์สินอื่น

สำหรับบัญชีหนี้สินที่ต้องยื่นนั้น มี 4 รายการ ได้แก่

               1. รายการเงินเบิกเกินบัญชี

               2. เงินกู้จากธนาคารและสถาบันการเงิน

               3. หนี้ที่ระบุเป็นลายลักษณ์อักษรหรือมีหลักฐานเป็นหนังสือ

               4. หนี้สินอื่น

          เมื่อมีการยื่นบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินแล้ว ทาง ปปช. จะเปิดเผยข้อมูลต่อสาธารณะภายใน 30 วันนับจากวันครบกำหนดการยื่นบัญชี ซึ่งจะมีการเผยแพร่ให้แก่ประชาชนโดยการปิดประกาศเป็นเวลา 30 วัน และผ่านสื่ออิเล็กทรอนิกส์ของ ปปช. เป็นเวลา 180 วัน โดยประชาชนที่มาขอดูข้อมูล จะไม่สามารถคัดลอกข้อมูลได้ ต้องจดข้อมูลด้วยตนเอง ทั้งนี้ ผู้ยื่นฯ สามารถปิดข้อมูลส่วนตัวบางอย่างในการยื่นบัญชีได้ ได้แก่ เลขบัตรประชาชน วันเดือนปีเกิด ที่อยู่ (ปิดได้เฉพาะเลขบ้าน) เบอร์โทรศัพท์ อีเมล เลขบัญชีธนาคารภาพถ่ายทรัพย์สิน และเลขบัตรเครดิต

การยื่นบัญชีทรัพย์สินไม่ใช่เพียงขั้นตอนทางกฎหมาย แต่เป็นกลไกที่ทำให้อำนาจทางการเมืองต้องเปิดเผยต่อสาธารณะ และจะมีความหมายอย่างแท้จริงเมื่อประชาชนใช้สิทธิในการติดตาม ตรวจสอบ และตั้งคำถาม เพราะความโปร่งใสเกิดขึ้นได้จากทั้ง “การเปิดเผย” และ “การเฝ้ามอง” ไปพร้อมกัน
   
 

โดย อัจจิมา แสงรัตน์
นักวิชาการ วิทยาลัยการนิติบัญญัติ
สถาบันพระปกเกล้า

 



[1] ถึงแม้มิได้จดทะเบียนสมรสหรือหย่ากันแล้ว แต่หากมีพฤติการณ์ที่เชื่อได้ว่ายังคงอยู่กินร่วมกันฉันสามีภรรยา ก็ต้องยื่นบัญชีของคู่สมรสเช่นกัน.
[2] หากพ่อแม่มิได้จดทะเบียนรับรองบุตร แต่หากมีพฤติการณ์ที่เชื่อได้ว่ามีการเลี้ยงดูเหมือนพ่อแม่เลี้ยงดูบุตร ก็ต้องยื่นบัญชีของบุตรเช่นกัน.