รัฐสภาที่ทำงานได้ดีเป็นอย่างไร? ภายใต้การประเมินประสิทธิภาพรัฐสภาในมุมมองของ IPU

          สหภาพรัฐสภา หรือ Inter-Parliamentary Union (IPU)  คือ องค์การระหว่างประเทศที่เป็นศูนย์กลางความร่วมมือของรัฐสภาทั่วโลก เพื่อส่งเสริมประชาธิปไตย สันติภาพ สิทธิมนุษยชน และแลกเปลี่ยนแนวทางการทำงานระหว่างรัฐสภาประเทศต่าง ๆ ภายใต้หลักคิดว่ารัฐสภาเป็นสถาบันหลักของระบอบประชาธิปไตย ทำหน้าที่เป็นตัวแทนของประชาชน ตรากฎหมาย พิจารณาและอนุมัติงบประมาณ ตลอดจนตรวจสอบการบริหารราชการแผ่นดิน อย่างไรก็ตาม การประเมินว่ารัฐสภาแห่งหนึ่งทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพเพียงใด ไม่อาจพิจารณาจากจำนวนร่างกฎหมายที่ผ่านความเห็นชอบ จำนวนครั้งของการประชุม หรือระยะเวลาในการพิจารณากฎหมายเท่านั้น เพราะตัวเลขอาจสะท้อนเพียง “ปริมาณงาน” แต่ยังไม่สามารถอธิบายถึงคุณภาพ และประสิทธิภาพการดำเนินงานของรัฐสภาได้อย่างครบถ้วน ด้วยเหตุนี้สหภาพรัฐสภาจึงได้พัฒนา “ตัวชี้วัดสำหรับรัฐสภาประชาธิปไตย” (Indicators for Democratic Parliaments) ขึ้นมาเพื่อเป็นกรอบให้รัฐสภาสามารถประเมินขีดความสามารถ ความเข้มแข็ง และผลการดำเนินงานของตนเอง

กรอบตัวชี้วัดสำหรับรัฐสภาประชาธิปไตย

          ในปัจจุบันนี้สหภาพรัฐสภาได้พัฒนากรอบตัวชี้วัดสำหรับรัฐสภา (IDP) ขึ้นมาซึ่งประกอบด้วยตัวชี้วัด 25 ตัว อยู่ภายใต้คุณลักษณะสำคัญของรัฐสภาประชาธิปไตย 7 ประการ ดังนี้

          1) รัฐสภาที่มีประสิทธิผล (Effective Parliament) คือ รัฐสภามีอำนาจตามรัฐธรรมนูญและกลไกเพียงพอต่อการปฏิบัติด้านนิติบัญญัติ งบประมาณ การตรวจสอบ และการเป็นตัวแทนของประชาชนได้อย่างอิสระ

          2) รัฐสภาที่มีความรับผิดชอบ (Accountable Parliament) คือ การพิจารณาว่าสมาชิกและองค์กรของรัฐสภาได้รับผิดชอบต่อการใช้อำนาจของตนเพียงใด

          3) รัฐสภาที่โปร่งใส (Transparent Parliament) คือ การเปิดเผยข้อมูลเกี่ยวกับการดำเนินงานของรัฐสภาและคณะกรรมาธิการในรูปแบบที่ประชาชนเข้าใจ และนำไปใช้ประโยชน์ได้

          4) รัฐสภาที่ตอบสนองต่อประชาชน (Responsive Parliament) คือ ความสามารถของรัฐสภาในการรับรู้และตอบสนองต่อปัญหา ความต้องการ และการเปลี่ยนแปลงของสังคม

          5) รัฐสภาที่ครอบคลุม (Inclusive Parliament) คือ การสร้างสภาพแวดล้อมที่บุคคลทุกกลุ่มสามารถปฏิบัติหน้าที่และมีส่วนร่วมได้อย่างเท่าเทียม

          6) รัฐสภาที่เปิดให้ประชาชนมีส่วนร่วม (Participatory Parliament) คือ การมีกลไกให้ประชาชน ภาคประชาสังคม ผู้เชี่ยวชาญ และผู้มีส่วนได้เสียสามารถให้ข้อมูล เสนอความคิดเห็น และติดตามกระบวนการตัดสินใจได้ตั้งแต่ก่อน ระหว่างและหลังการพิจารณาเรื่องสำคัญ

          7) รัฐสภาที่เป็นตัวแทนของประชาชน (Representative Parliament) คือ การพิจารณาทั้งองค์ประกอบของสมาชิกรัฐสภาและความสามารถในการสะท้อนเสียวของประชาชนกลุ่มต่าง ๆ รัฐสภาที่เป็นตัวแทนไม่ได้หมายถึงการมีสมาชิกจากพื้นที่หรือกลุ่มประชาชรที่หลากหลายเท่านั้น แต่ต้องเปิดพื้นที่ให้ฝ่ายรัฐบาล ฝ่ายค้าน พรรคการเมืองขนาดเล็ก ตลอดจนกลุ่มคนที่หลากหลายสามารถมีบทบาทในกระบวนการรัฐสภาได้

          จุดเด่นของแนวทาง IPU คือ การประเมินไม่ได้มีวัตถุประสงค์เพื่อจัดอันดับว่ารัฐสภาใด “ดีกว่า” รัฐสภาอื่น เนื่องจากรัฐสภาแต่ละประเทศมีโครงสร้าง ระบบการเมือง และบริบททางสังคมแตกต่างกัน กระบวนการประเมินตนเองเพื่อค้นหาจุดแข็ง ช่องว่าง และประเด็นที่ควรพัฒนา โดยควรเปิดให้สมาชิกทั้งฝ่ายรัฐบาลและฝ่ายค้าน เจ้าหน้าที่รัฐสภา ภาคประชาสังคม นักวิชาการ สื่อมวลชน และประชาชนมีส่วนร่วมในการสะท้อนมุมมอง หลักฐาน และประสบการณ์ที่แตกต่างกัน

          ดังนั้น การประเมินประสิทธิภาพของรัฐสภาตามมุมมองของ IPU จึงเป็นการประเมินทั้ง “ศักยภาพของสถาบัน” “คุณภาพของกระบวนการ” และ “ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นต่อประชาชน” ตัวอย่างเช่น การมีกฎหมายว่าด้วยการรับฟังความคิดเห็นเป็นการแสดงถึงกฎเกณฑ์และศักยภาพเชิงสถาบัน แต่ยังต้องประเมินต่อไปว่าประชาชนสามารถเข้าร่วมได้จริงหรือไม่ ความคิดเห็นถูกนำไปพิจารณาเพียงใด และกระบวนการดังกล่าวทำให้เนื้อหาของกฎหมายตอบสนองต่อปัญหาสาธารณะมากขึ้นหรือไม่ ท้ายที่สุด รัฐสภาที่มีประสิทธิภาพในความหมายของ IPU มิใช่เพียงรัฐสภาที่ดำเนินงานได้รวดเร็วหรือผลิตกฎหมายได้จำนวนมาก แต่คือรัฐสภาที่ใช้อำนาจอย่างมีประสิทธิผล โปร่งใส รับผิดรับชอบ เปิดกว้างต่อประชาชน และสะท้อนความหลากหลายของสังคมได้อย่างแท้จริง การประเมินจึงไม่ใช่การตัดสินว่ารัฐสภาประสบความสำเร็จหรือล้มเหลว หากแต่เป็นกระบวนการเรียนรู้ของสถาบัน เพื่อยกระดับความไว้วางใจและทำให้รัฐสภาสามารถปฏิบัติหน้าที่ในฐานะหัวใจของระบอบประชาธิปไตยได้ดียิ่งขึ้น

 

อ้างอิง

          Inter-Parliamentary Union (IPU). (2023). Indicators for Democratic Parliaments. https://www.ipu.org/resources/publications/toolkits/2023-11/indicators-democratic-parliaments

 

โดย